Kishkindha Kanda

Sarga 48: Search in Vindhya -- disappointed -- troops sit in despair

किष्किन्धाकाण्डम् · सर्ग 48

22 shlokas

ShlokaShloka 1
सह ताराङ्गदाभ्यां तु गत्वा स हनुमान्कपिः। सुग्रीवेण यथोद्दिष्टं तं देशमुपचक्रमे।।4.48.1।।
Show English Translation
Hanuman, the monkey accompanied by Tara and Angada proceeded as instructed by Sugriva in the (South) direction.
ShlokaShloka 2
स तु दूरमुपागम्य सर्वैस्तै: कपिसत्तमैः। विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च।।4.48.2।। पर्वताग्रान्नदीदुर्गान्सरांसि विपुलान्द्रुमान्। वृक्षषण्डांश्च विविधान्पर्वतान्घनपादपान्।।4.48.3।।
हिन्दी अर्थ देखें
तदनन्तर वे समस्त वानर-यूथपति उस देश को छोड़कर दूसरे प्रदेश में घुसे, जहाँ जाना और भी कठिन था तो भी उन्हें कहीं किसी से भय नहीं होता था
Show English Translation
He went a long distance with other heroic monkeys, searching in the impenetrable caves of Vindhya mountain. They combed interior places, mountain peaks, fortresses surrounded by rivers, lakes, extensive groves of trees, bushes and thickets.
ShlokaShloka 3
अन्वेषमाणास्ते सर्वे वानरास्सर्वतो दिशम्। न सीतां ददृशुर्वीरा मैथिलीं जनकात्मजाम्।।4.48.4।।
हिन्दी अर्थ देखें
तदनन्तर वे समस्त वानर-यूथपति उस देश को छोड़कर दूसरे प्रदेश में घुसे, जहाँ जाना और भी कठिन था तो भी उन्हें कहीं किसी से भय नहीं होता था
Show English Translation
The heroic monkeys went searching all over the direction for the daughter of Janaka, but in vain.
ShlokaShloka 4
ते भक्षयन्तो मूलानि फलानि विविधानि च। अन्वेषमाणा दुर्धर्षान्यवसं स्तत्र तत्र ह।।4.48.5।।
हिन्दी अर्थ देखें
तदनन्तर वे समस्त वानर-यूथपति उस देश को छोड़कर दूसरे प्रदेश में घुसे, जहाँ जाना और भी कठिन था तो भी उन्हें कहीं किसी से भय नहीं होता था
Show English Translation
The unassailable monkeys ate roots and fruits and halted here and there at different places searching for Sita.
ShlokaShloka 5
स तु देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान्। निर्जलं निर्जनं शून्यं गहनं रोमहर्षणम्।।4.48.6।।
हिन्दी अर्थ देखें
तदनन्तर वे समस्त वानर-यूथपति उस देश को छोड़कर दूसरे प्रदेश में घुसे, जहाँ जाना और भी कठिन था तो भी उन्हें कहीं किसी से भय नहीं होता था
Show English Translation
They searched in dense forests, interior locations impassable, desolate and terrific, without water, and people.
ShlokaShloka 6
त्यक्त्वा तु तं तदा देशं सर्वे वै हरियूथपाः। तादृशान्यप्यरण्यानि विचित्य भृशपीडिताः।।4.48.7।। देशमन्यं दुराधर्षं विविशु श्चाकुतो भयाः।
हिन्दी अर्थ देखें
तदनन्तर वे समस्त वानर-यूथपति उस देश को छोड़कर दूसरे प्रदेश में घुसे, जहाँ जाना और भी कठिन था तो भी उन्हें कहीं किसी से भय नहीं होता था
Show English Translation
Having searched all over in the forests and very difficult areas, the fearless, invincible vanaras moved forward, leaving that place and entered another areasearching.
ShlokaShloka 7
यत्र वन्ध्यफला वृक्षा विपुष्पाः पर्णवर्जिताः।।4.48.8।। निस्तोयास्सरितो यत्र मूलं यत्र सुदुर्लभम्।
हिन्दी अर्थ देखें
तदनन्तर वे समस्त वानर-यूथपति उस देश को छोड़कर दूसरे प्रदेश में घुसे, जहाँ जाना और भी कठिन था तो भी उन्हें कहीं किसी से भय नहीं होता था
Show English Translation
As they marched forward, they entered a location where there were trees devoid of leaves, flowers and fruits and rivers without water and a place where it was difficult to get roots (for food).
ShlokaShloka 8
न सन्ति महिषा यत्र न मृगा न च हस्तिनः।।4.48.9।। शार्दूलाः पक्षिणो वापि ये चान्ये वनगोचराः।
हिन्दी अर्थ देखें
तदनन्तर वे समस्त वानर-यूथपति उस देश को छोड़कर दूसरे प्रदेश में घुसे, जहाँ जाना और भी कठिन था तो भी उन्हें कहीं किसी से भय नहीं होता था
Show English Translation
There were no buffaloes, no deer, no elephants, tigers or even birds and other wild animals.
ShlokaShloka 9
न यत्रवृक्षा नौषध्यो न वल्ल्यो नापि वीरुधः।।4.48.10।। स्निग्धपत्रास्स्थले यत्र पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः। प्रेक्षणीयास्सुगन्धाश्च भ्रमरैश्चापिवर्जिताः।।4.48.11।।
हिन्दी अर्थ देखें
वहाँ के वृक्ष कभी फल नहीं देते थे। उनमें फूल भी नहीं लगते थे और उनकी डालियों में पत्ते भी नहीं थे। वहाँ की नदियों में पानी का नाम नहीं था। कन्द-मूल आदि तो वहाँ सर्वथा दुर्लभ थे
Show English Translation
There were no medicinal plants, no vines or creepers spreading on the ground.The lotus creepers on the dry ground had shining leaves,beautiful and fragrant blooms devoid of bees.
ShlokaShloka 10
कण्डुर्नाम महाभागस्सत्यवादी तपोधनः। महर्षिः परमामर्षी नियमैर्दुष्प्रधर्षणः।।4.48.12।।
हिन्दी अर्थ देखें
उस प्रदेश में न भैंसे थे न हिरन और हाथी न बाघ थे न पक्षी तथा वन में विचरने वाले अन्य प्राणियों का भी वहाँ अभाव था
Show English Translation
There was a sage called Kandu who was truthful, outrageous and shorttempered. He observed strict austerities and was rich in penance.
ShlokaShloka 11
तस्य तस्मिन्वने पुत्रो बालष्षोडशवार्षिकः। प्रणष्टो जीवितान्ताय क्रुद्धस्तत्र महामुनिः।।4.48.13।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
The great sage was enraged because he had lost his sixteenyearold son in the forest.
ShlokaShloka 12
तेन धर्मात्मना शप्तं कृत्स्नं तत्रमहद्वनम्। अशरण्यं दुराधर्षं मृगपक्षिविवर्जितम्।।4.48.14।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
Cursed by the great righteous sage the entire forest turned barren, unfit to harbour living beings and became devoid of even beasts and birds.
ShlokaShloka 13
तस्य ते काननान्ताश्च गिरीणां कन्दराणि च। प्रभवनि नदीनां च विचिन्वन्ति समाहिताः।।4.48.15।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
The monkeys searched in the forest regions, in the mountains, rivers and sources of rivers with concentrated attention.
ShlokaShloka 14
तत्र चापि महात्मानो नापश्यञ्जनकात्मजाम्। हर्तारं रावणं वापि सुग्रीवप्रियकारिणः।।4.48.16।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
Eager to please Sugriva, the great souls searched in the forest region. Even there they could not find Janaka's daughter and also Ravana who had abducted Sita.
ShlokaShloka 15
ते प्रविश्याऽशु तं भीमं लतागुल्मसमावृतम्। दद्दृशुः क्रूरकर्माणमसुरं सुरनिर्भयम्।।4.48.17।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
(Then) they noticed a place covered with creepers and bushes. As soon as they entered the dreadful forest, they saw a demon of wicked deeds, unafraid even of gods.
ShlokaShloka 16
तं दृष्ट्वा वानरा घोरं स्थितं शैलमिवापरम्�� गाढं परिहितास्सर्वे दृष्ट्वा तान्पर्वतोपममान्।।4.48.18।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
The monkeys beheld the dreadful demon standing firmly like a huge, incomparable mountain in front of them.
ShlokaShloka 17
सोऽपि तान्वानरान्सर्वान् नष्टा स्स्थेत्यब्रवीद्बली। अभ्यधावत सङ्कृद्धो मुष्टिमुद्यम्य संहितम्।।4.48.19।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
Seeing the monkeys, the infuriated demon ran towards them, raising his fist firmly, saying, 'You are all as good as dead, now that I have caught you.'
ShlokaShloka 18
तमापतन्तं सहसा वालिपुत्रोऽङ्गदस्तदा। रावणोऽयमिति ज्ञात्वा तलेनाभिजघान ह।।4.48.20।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
Mistaking him for Ravana, Angada, Vali's son at once pounced on him and slapped him with his palm.
ShlokaShloka 19
स वालिपुत्राभिहतो वक्त्राच्छोणितमुद्वमन्। असुरोऽभ्यपतद्भूमौ पर्यस्त इव पर्वतः।।4.48.21।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
Struck by Vali's son, the demon vomitting blood from the mouth, fell down on the ground like a mountain, uprooted.
ShlokaShloka 20
तेऽपि तस्मिन्निरुच्छवासे वानरा जितकाशिनः। व्यचिन्वन्प्रायशस्तत्र सर्वं तद्गिरिगह्वरम्।।4.48.22।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
He breathed his last, and the monkeys who won went searching almost all over the mountain caves.
ShlokaShloka 21
विचितं तु ततः कृत्वा सर्वे ते काननं पुनः। अन्यदेवापरं घोरं विविशुर्गिरिगह्वरम्।।4.48.23।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
Again they searched the forest and entered another dreadful mountain cave.
ShlokaShloka 22
ते विचित्य पुनः खिन्ना विनिष्पत्य समागताः। एकान्ते वृक्षमूले तु निषेदुर्दीनमानसाः।।4.48.24।।
हिन्दी अर्थ देखें
उसमें भी ढूँढ़ते-ढूँढ़ते वे थक गये और निराश होकर निकल आये। फिर सब-के-सब एकान्त स्थान में एक वृक्ष के नीचे खिन्नचित्त होकर बैठ गये
Show English Translation
Having searched again, the disappointed monkeys collected together under a tree, dejected at heart and sat down in silence. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टचत्वारिंशस्सर्गः।। Thus ends of the fortyeighth sarga in Kishkindakanda of the forst epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.