Kishkindha Kanda
Sarga 58: Samapati narrates his story to the monkeys says he saw Sita being carried off by Ravana to Lanka.
किष्किन्धाकाण्डम् · सर्ग 58
31 shlokas
ShlokaShloka 1
इत्युक्तः करुणं वाक्यं वानरैस्त्यक्तजीवितैः।
सबाष्पो वानरान्गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः।।4.58.1।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
जीवन की आशा त्यागकर बैठे हुए वानरों के मुख से यह करुणाजनक बात सुनकर सम्पाति के नेत्रों में आँसू आ गये। उन्होंने उच्च स्वर से उत्तर दिया-
Show English TranslationEnglish Translation
On hearing the pathetic words from the monkeys who had given up hope of life, the loudvoiced vulture wailing replied:
ShlokaShloka 2
यवीयान्मम भ्राता जटायुर्नाम वानराः।
यमाख्यात हतं युद्धे रावणेन बलीयसा।।4.58.2।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
मैं बूढ़ा हुआ मेरे पंख जल गये। इसलिये अब मुझमें अपने भाई के वैर का बदला लेने की शक्ति नहीं रह गयी है। यही कारण है कि यह अप्रिय बात सुनकर भी मैं चुपचाप सहे लेता हूँ
Show English TranslationEnglish Translation
'O monkeys, the one you said to have been killed by mighty Ravana in a combat was my younger brother, Jatayu.
ShlokaShloka 3
वृद्धभावादपक्षत्वाच्छृण्वंस्तदपि मर्षये।
न हि मे शक्तिरस्त्यद्य भ्रातुर्वैरविमोक्षणे।।4.58.3।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
मैं बूढ़ा हुआ मेरे पंख जल गये। इसलिये अब मुझमें अपने भाई के वैर का बदला लेने की शक्ति नहीं रह गयी है। यही कारण है कि यह अप्रिय बात सुनकर भी मैं चुपचाप सहे लेता हूँ
Show English TranslationEnglish Translation
'Even after I have heard this, I cannot avenge my brother's death as I am old, I have no wings, and I have no energy enough (to fight).
ShlokaShloka 4
पुरा वृत्रवधे वृत्ते परस्परजयैषिणौ।
आदित्यमुपयातौ स्वो ज्वलन्तं रश्मिमालिनम्।।4.58.4।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘वानरशिरोमणियो! उस समय मेरे दोनों पंख जल गये और मैं इस विन्ध्य पर्वत पर गिर पड़ा। यहाँ रहकर मैं कभी अपने भाई का समाचार न पा सका (आज पहले-पहल तुमलोगों के मुख से उसके मारे जाने की बात मालूम हुई है)’
Show English TranslationEnglish Translation
'In olden days, when Indra killed Vrutra we (Jatayu and I) seeking to challenge him reached the Sun blazing with a garland of beams.
ShlokaShloka 5
आवृत्त्याऽकाशमार्गे तु जवेन स्म गतौ भृशम्।
मध्यं प्राप्ते दिनकरे जटायुरवसीदति।।4.58.5।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘वानरशिरोमणियो! उस समय मेरे दोनों पंख जल गये और मैं इस विन्ध्य पर्वत पर गिर पड़ा। यहाँ रहकर मैं कभी अपने भाई का समाचार न पा सका (आज पहले-पहल तुमलोगों के मुख से उसके मारे जाने की बात मालूम हुई है)’
Show English TranslationEnglish Translation
'Flying in the sky at a violently high speed, we reached the meridian of the Sun when, unable to bear the heat, Jatayu became weak.
ShlokaShloka 6
तमहं भ्रातरं दृष्ट्वा सूर्यरश्मिभिरर्दितम्।
पक्षाभ्यां छादयामास स्नेहात्परमविह्वलः।।4.58.6।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘वानरशिरोमणियो! उस समय मेरे दोनों पंख जल गये और मैं इस विन्ध्य पर्वत पर गिर पड़ा। यहाँ रहकर मैं कभी अपने भाई का समाचार न पा सका (आज पहले-पहल तुमलोगों के मुख से उसके मारे जाने की बात मालूम हुई है)’
Show English TranslationEnglish Translation
'Seeing my brother tormented due to the Sun's radiance I was overwhelmed with grief. Out of love I covered him with both my wings.
ShlokaShloka 7
निर्दग्धपक्षः पतितो विन्ध्येऽहं वानरर्षभाः।
अहमस्मिन्वसन्भ्रातुः प्रवृत्तिं नोपलक्षये।।4.58.7।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘वानरशिरोमणियो! उस समय मेरे दोनों पंख जल गये और मैं इस विन्ध्य पर्वत पर गिर पड़ा। यहाँ रहकर मैं कभी अपने भाई का समाचार न पा सका (आज पहले-पहल तुमलोगों के मुख से उसके मारे जाने की बात मालूम हुई है)’
Show English TranslationEnglish Translation
'O bulls among monkeys, consequently my wings were burnt and I dropped down on Vindhya. Here I have been living, knowing not my brother's whereabouts.'
ShlokaShloka 8
जटायुषस्त्वेवमुक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा।
युवराजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाचाङ्गदस्ततः।।4.58.8।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘गृध्रराज! यदि आप जटायु के भाई हैं, यदि आपने मेरी कही हुई बातें सुनी हैं और यदि आप उस राक्षस का निवास स्थान जानते हैं तो हमें बताइये
Show English TranslationEnglish Translation
To these words of Jatayu's brother, Sampati, Angada, the learned heir apparent replied:
ShlokaShloka 9
जटायुषो यदि भ्राता श्रुतं ते गदितं मया।
आख्या हि यदि जानासि निलयं तस्य रक्षसः।।4.58.9।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘गृध्रराज! यदि आप जटायु के भाई हैं, यदि आपने मेरी कही हुई बातें सुनी हैं और यदि आप उस राक्षस का निवास स्थान जानते हैं तो हमें बताइये
Show English TranslationEnglish Translation
'I have heard you. If you are the brother of Jatayu, tell us about the abode of that demon if you know.
ShlokaShloka 10
अदीर्घदर्शिनं तं वै रावणं राक्षसाधिपम्।
अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः।।4.58.10।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
तब जटायु के बड़े भाई महातेजस्वी सम्पाति ने वानरों का हर्ष बढ़ाते हुए अपने अनुरूप बात कही –
Show English TranslationEnglish Translation
'Tell us about Ravana, king of the demons who is unaware of the consequences. If you know his residence, tell us if it is near or far.'
ShlokaShloka 11
ततोऽब्रवीन्महातेजा ज्येष्ठो भ्राता जटायुषः।
आत्मानुरूपं वचनं वानरान्सम्प्रहर्षयन्।।4.58.11।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
तब जटायु के बड़े भाई महातेजस्वी सम्पाति ने वानरों का हर्ष बढ़ाते हुए अपने अनुरूप बात कही –
Show English TranslationEnglish Translation
Then Jatayu's elder brother, the glorious Sampati, said these pleasing, befitting words:
ShlokaShloka 12
निर्दग्धपक्षो गृध्रोऽहं हीनवीर्य: प्लवङ्गमाः।
वाङ्मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यमुत्तमम्।।4.58.12।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘यद्यपि वृद्धावस्थाने मेरा तेज हर लिया है और मेरी प्राणशक्ति शिथिल हो गयी है तथापि श्रीरामचन्द्रजी का यह कार्य मुझे सबसे पहले करना है
Show English TranslationEnglish Translation
'O monkeys I am a vulture. My wings are burnt and my strength is depleted. The only substantial help I can render Rama is through my words.
ShlokaShloka 13
जानामि वारुणान्लोकान्विष्णोस्त्रै विक्रमानपि।
महासुरविमर्दन्वा श्च ह्यमृतस्य च मन्थनम्।।4.58.13।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘यद्यपि वृद्धावस्थाने मेरा तेज हर लिया है और मेरी प्राणशक्ति शिथिल हो गयी है तथापि श्रीरामचन्द्रजी का यह कार्य मुझे सबसे पहले करना है
Show English TranslationEnglish Translation
'I know Varuna's worlds(seas and oceans) and all the three worlds measured by three strides by Vamana. Indeed I also know about the friction between the great gods and demons and the churning of the ocean for nectar.
ShlokaShloka 14
रामस्य यदिदं कार्यं कर्तव्यं प्रथमं मया।
जरया च हृतं तेजः प्राणाश्च शिथिला मम।।4.58.14।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘यद्यपि वृद्धावस्थाने मेरा तेज हर लिया है और मेरी प्राणशक्ति शिथिल हो गयी है तथापि श्रीरामचन्द्रजी का यह कार्य मुझे सबसे पहले करना है
Show English TranslationEnglish Translation
'Rama's work is my primary duty. (But) my strength is drained by age and I have lost my vitality.
ShlokaShloka 15
तरुणी रूपसम्पन्ना सर्वाभरणभूषिता।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना।।4.58.15।।
क्रोशन्ती राम रामेति लक्ष्मणेति च भामिनी।
भूषणान्यपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती।।4.58.16।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘एक दिन मैंने भी देखा, दुरात्मा रावण सब प्रकार के गहनों से सजी हुई एक रूपवती युवती को हरकर लिये जा रहा था
Show English TranslationEnglish Translation
'I saw a young lady of beautiful appearance, adorned with all kinds of ornaments borne away by the evilminded Ravana. That dainty lady was calling out, 'O Rama, O Lakshmana' and was crying aloud. She was throwing away her ornaments and was wriggling to get out of Ravana's grip.
ShlokaShloka 16
सूर्यप्रभेव शैलाग्रे तस्याः कौशेयमुत्तमम्।
असिते राक्षसे भाति यथा वा तटिदम्बुदे।।4.58.17।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘वह मानिनी देवी ‘हा राम! हा राम! हा लक्ष्मण’ की रट लगाती हुई अपने गहने फेंकती और अपने शरीर के अवयवों को कम्पित करती हुई छटपटा रही थी
Show English TranslationEnglish Translation
'Her fine silk garment was shining like the radiance of the Sun on the mountain peak, like lightning against the dark cloud. (That was Ravana).
ShlokaShloka 17
तां तु सीतामहं मन्ये रामस्य परिकीर्तनात्।
श्रूयतां मे कथयतो निलयं तस्य रक्षसः।।4.58.18।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘श्रीराम का नाम लेने से मैं समझता हूँ, वह सीता ही थी अब मैं उस राक्षस के घर का पता बताता हूँ, सुनो
Show English TranslationEnglish Translation
'Since she was uttering Rama's name I think she is Sita. (Now) I will tell you about the demon's abode. Listen
ShlokaShloka 18
पुत्रो विश्रवस स्साक्षाद्भ्राता वैश्रवणस्य च।
अध्यास्ते नगरीं लङ्कां रावणो नाम राक्षसः।।4.58.19।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘श्रीराम का नाम लेने से मैं समझता हूँ, वह सीता ही थी अब मैं उस राक्षस के घर का पता बताता हूँ, सुनो
Show English TranslationEnglish Translation
'He is Vishrava's son and halfbrother of Vaishravana. His name is Ravana and he resides in the city of Lanka.
ShlokaShloka 19
इतो द्वीपस्समुद्रस्य सम्पूर्णे शतयोजने।
तस्मिन्लङ्कापुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा।।4.58.20।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘रावण नामक राक्षस महर्षि विश्रवा का पुत्र और साक्षात् कुबेर का भाई है। वह लङ्का नाम वाली नगरी में निवास करता है
Show English TranslationEnglish Translation
'The beautiful city of Lanka is an island, a hundred yojanas away from here.It was built by Visvakarma.
ShlokaShloka 20
जाम्बूनदमयैर्द्वारैश्चित्रैः काञ्चनवेदिकैः।
प्रासादैर्हेमवर्णैश्च महद्भिः सुसमा कृता।।4.58.21।।
प्राकारेणार्कवर्णेन महता च समान्विता।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘यहाँ से पूरे चार सौ कोस के अन्तरपर समुद्र में एक द्वीप है, जहाँ विश्वकर्मा ने अत्यन्त रमणीय लङ्कापुरी का निर्माण किया है
Show English TranslationEnglish Translation
'The city has golden gates, golden platforms, huge, goldencoloured, uniformly built mansions surrounded by a tall boundary wall of the colour of sunlight.
ShlokaShloka 21
तस्यां वसति वैदेही दीना कौशेयवासिनी।।4.58.22।।
रावणान्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिस्सुरक्षिता।
जनकस्यात्मजां राज्ञस्तत्र द्रक्ष्यथ मैथिलीम्।।4.58.23।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘उसके विचित्र दरवाजे और बड़े-बड़े महल सुवर्ण के बने हुए हैं। उनके भीतर सोने के चबूतरे या वेदियाँ हैं
Show English TranslationEnglish Translation
'You will see in the city of Lanka, the princess from Videha, daughter of Janaka, a picture of dejection, robed in silk, confined in the harem of Ravana, wellprotected by demonesses.
ShlokaShloka 22
लङ्कायामथ गुप्तायां सागरेण समन्ततः।
सम्प्राप्य सागरस्यान्तं सम्पूर्णं शतयोजनम्।।4.58.24।।
आसाद्य दक्षिणं तीरं ततो द्रक्ष्यथ रावणम्।
तत्रैव त्वरिताः क्षिप्रं विक्रमध्वं प्लवङ्गमाः।।4.58.25।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘उस नगरी की चहारदीवारी बहुत बड़ी है और सूर्य की भाँति चमकती रहती है। उसी के भीतर पीले रंग की रेशमी साड़ी पहने विदेहकुमारी सीता बड़े दुःख से निवास करती हैं
Show English TranslationEnglish Translation
'O monkeys traverse a hundred yojanas across the sea. On reaching the southern coast you will be able to see Ravana's Lanka defended and surrounded by the sea. Now proceed swiftly and prove your strength.
ShlokaShloka 23
ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ।
आद्यः पन्थाः कुलिङ्गानां ये चान्ये धान्यजीविनः।।4.58.26।।
द्वितीयो बलिभोजानां ये च वृक्षफलाशिनः।
भासास्तृतीयं गच्छन्ति क्रौञ्चाश्च कुररैस्सह।।4.58.27।।
श्येनाश्चतुर्थं गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पञ्चमम्।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘रावण के अन्तःपुर में नजरबंद हैं। बहुत-सी राक्षसियाँ उनके पहरे पर तैनात हैं वहाँ पहुँचने पर तुमलोग राजा जनक की कन्या मैथिली सीता को देख सकोगे
Show English TranslationEnglish Translation
'By intuition I know you would see Sita and return. On the first plane you will see sparrows and birds which live on grain. On the second, you will see crows living on the food offered to the dead and birds living on the fruits of trees, and then cocks, cranes and kraunchas moving on the third plane, on the fourth, hawks and falcons and on the fifth, vultures.
ShlokaShloka 24
बलवीर्योपपन्नानां रूपयौवनशालिनाम्।।4.58.28।।
षष्ठस्तु पन्था हंसानां वैनतेयगतिः परा।
वैनतेयाच्च नो जन्म सर्वेषां वानरर्षभाः।।4.58.29।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘निश्चय ही मैं ज्ञानदृष्टि से देखता हूँ। तुमलोग सीता का दर्शन करके लौट आओगे। आकाश का पहला मार्ग गौरैयों तथा अन्न खाने वाले कबूतर आदि पक्षियों का है
Show English TranslationEnglish Translation
'O bulls among monkeys swans blessed with strength, vigour, beauty and youth move in the sixth region. Beyond, on the seventh plane, you will see the descendants of Garuda.
ShlokaShloka 25
इहस्थोऽहं प्रपश्यामि रावणं जानकीं तथा।
अस्माकमपि सौवर्णं दिव्यं चक्षुर्बलं तथा।।4.58.30।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘निश्चय ही मैं ज्ञानदृष्टि से देखता हूँ। तुमलोग सीता का दर्शन करके लौट आओगे। आकाश का पहला मार्ग गौरैयों तथा अन्न खाने वाले कबूतर आदि पक्षियों का है
Show English TranslationEnglish Translation
'From here I see Ravana and Janaki. We (vultures) have a divine golden vision and great power.
ShlokaShloka 26
तस्मादाहारवीर्येण निसर्गेण च वानराः।
आयोजनशतात्साग्राद्वयं पश्याम नित्यशः।।4.58.31।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘निश्चय ही मैं ज्ञानदृष्टि से देखता हूँ। तुमलोग सीता का दर्शन करके लौट आओगे। आकाश का पहला मार्ग गौरैयों तथा अन्न खाने वाले कबूतर आदि पक्षियों का है
Show English TranslationEnglish Translation
'O monkeys therefore, by the strength of food and by nature we can always see beyond a hundred yojanas from this edge.
ShlokaShloka 27
अस्माकं विहिता वृत्तिर्निसर्गेण च दूरतः।
विहिता पादमूले तु वृत्तिश्चरणयोधिनाम्।।4.58.32।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘परंतु पूर्वजन्म में हमसे कोई निन्दित कर्म बन गया था, जिससे इस समय हमें मांसाहारी होना पड़ा है।तुमलोगों की सहायता करके मुझे रावण से अपने भाई के वैर का बदला लेना है
Show English TranslationEnglish Translation
'Our movement and vision naturally extends to distant places. For those fighting on foot, the movement is restricted to the extent of foot movement.
ShlokaShloka 28
गर्हितं तु कृतं कर्म येन स्म पशिताशिना।
प्रतीकार्यं च मे तस्य वैरं भ्रातृकृतं भवेत्।।4.58.33।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘परंतु पूर्वजन्म में हमसे कोई निन्दित कर्म बन गया था, जिससे इस समय हमें मांसाहारी होना पड़ा है।तुमलोगों की सहायता करके मुझे रावण से अपने भाई के वैर का बदला लेना है
Show English TranslationEnglish Translation
ShlokaShloka 29
उपायो दृश्यतां कश्चिल्लङ्घने लवणाम्भसः।
अभिगम्य तु वैदेहीं समृद्धार्था गमिष्यथ।।4.58.34।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘परंतु पूर्वजन्म में हमसे कोई निन्दित कर्म बन गया था, जिससे इस समय हमें मांसाहारी होना पड़ा है।तुमलोगों की सहायता करके मुझे रावण से अपने भाई के वैर का बदला लेना है
Show English TranslationEnglish Translation
'Look out for some means to cross the salty ocean. You will see Vaidehi, and return, your mission accomplished.
ShlokaShloka 30
समुद्रं नेतुमिच्छामि भवद्भिर्वरुणालयम्।
प्रदास्याम्युदकं भ्रातुस्स्वर्गतस्य महात्मनः।।4.58.35।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘परंतु पूर्वजन्म में हमसे कोई निन्दित कर्म बन गया था, जिससे इस समय हमें मांसाहारी होना पड़ा है।तुमलोगों की सहायता करके मुझे रावण से अपने भाई के वैर का बदला लेना है
Show English TranslationEnglish Translation
'Take me to the ocean, the abode of Varuna. I intend to offer oblation to my brother, a great soul who is in heaven.'
ShlokaShloka 31
ततो नीत्वा तु तं देशं तीरं नदनदीपतेः।
निर्दग्धपक्षं सम्पातिं वानरास्सुमहौजसः।।4.58.36।।
पुनः प्रत्यानयित्वा च तं देशं पतगेश्वरम्।
बभूवुर्वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिमुपलभ्य ते।।4.58.37।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘मैं यहीं से रावण और जानकी को देखता हूँ। हमलोगों में भी गरुड़ की भाँति दूरतक देखने की दिव्य शक्ति है
Show English TranslationEnglish Translation
Th mightiest of monkeys carried Sampati, whose wings were totally burnt, to the sea shore and after he had offered oblations took him back to the same place. Having obtained all information from the king of vultures the monkeys were very happy. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे अष्टपञ्चशस्सर्गः।। Thus ends the fiftyeighth sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.