Yuddha Kanda
Sarga 49: Regaining consciousness, Rama wails at seeing Lakshmana.
युद्धकाण्डम् · सर्ग 49
31 shlokas
ShlokaShloka 1
घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।
निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरो���्षितौ ।।6.49.1।।
सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।
परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ।।6.49.2।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
इसी बीच में पराक्रमी श्रीराम नागपाश से बँधे होने पर भी अपने शरीर की दृढ़ता और शक्तिमत्ता के कारण मूर्छा से जाग उठे
Show English TranslationEnglish Translation
Sugriva, the very powerful one and all the best of Vanaras stood immersed in sorrow surrounding the great sons of Dasaratha, who were lying on the ground bound by a network of arrows like serpents, sighing, bodies covered with blood.
ShlokaShloka 2
एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।
स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ।।6.49.3।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
इसी बीच में पराक्रमी श्रीराम नागपाश से बँधे होने पर भी अपने शरीर की दृढ़ता और शक्तिमत्ता के कारण मूर्छा से जाग उठे
Show English TranslationEnglish Translation
In the meantime, Rama, although bound, being a man of fortitude established in spiritual discipline, returned to consciousness.
ShlokaShloka 3
ततोदृष्टवासरुधिरंनिषण्णंगाढमर्पितम् ।
भ्रातरंदीनवदनंपर्यदेवयदातुरः ।।6.49.4।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
इसी बीच में पराक्रमी श्रीराम नागपाश से बँधे होने पर भी अपने शरीर की दृढ़ता और शक्तिमत्ता के कारण मूर्छा से जाग उठे
Show English TranslationEnglish Translation
There after seeing the piteous countenance of his brother, bound, and injured, Rama lamented.
ShlokaShloka 4
किंनुमेसीतयाकार्यंकिंकार्यंजीवितेनवा ।
शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ।।6.49.5।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले लक्ष्मण यदि जीवित न रहे तो मैं वानरों के देखते-देखते अपने प्राणों का परित्याग कर दूंगा
Show English TranslationEnglish Translation
"Of what purpose is my life when I behold my brother lying lifeless in war? What do I have with Sita? Or even with my life?"
ShlokaShloka 5
शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।
नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ।।6.49.6।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले लक्ष्मण यदि जीवित न रहे तो मैं वानरों के देखते-देखते अपने प्राणों का परित्याग कर दूंगा
Show English TranslationEnglish Translation
"In a mortal world I can look for a woman like Sita but not possible to find a helpful and capable brother."
ShlokaShloka 6
परित्यक्षाम्यहंप्राणान्वानराणांतुपश्याताम् ।
यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ।।6.49.7।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले लक्ष्मण यदि जीवित न रहे तो मैं वानरों के देखते-देखते अपने प्राणों का परित्याग कर दूंगा
Show English TranslationEnglish Translation
"If Sumithra's dear son gets merged with the five elements, I will give up my life as the Vanaras are beholding."
ShlokaShloka 7
किंनुवक्ष्यामिकौसल्यांमातरंकिंनुकैकयीम् ।
कथमम्बांसुमित्रांचपुत्रदर्शनलालसाम् ।।6.49.8।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘सुमित्रा के आनन्द को बढ़ाने वाले लक्ष्मण यदि जीवित न रहे तो मैं वानरों के देखते-देखते अपने प्राणों का परित्याग कर दूंगा
Show English TranslationEnglish Translation
"What can I say to mother Kausalya, Kaikeyi and mother Sumithra waiting to see her son?"
ShlokaShloka 8
विवत्सांवेपमानांचक्रोशन्तींकुररीमिव ���
कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ।।6.49.9।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘दोनों माताओंसहित सुमित्रा का उपालम्भ मैं नहीं सह सकूँगा; अतः यहीं इस देह को त्याग दूंगा। अब मुझमें जीवित रहने का उत्साह नहीं है
Show English TranslationEnglish Translation
"If I go to Ayodhya without him, how can I console Sumithra crying aloud like a female osprey?"
ShlokaShloka 9
कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नंभरतंचयशस्विनम् ।
मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ।।6.49.10।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘दोनों माताओंसहित सुमित्रा का उपालम्भ मैं नहीं सह सकूँगा; अतः यहीं इस देह को त्याग दूंगा। अब मुझमें जीवित रहने का उत्साह नहीं है
Show English TranslationEnglish Translation
"How can I return bereft of Lakshmana who went with me to the forest? What can I tell Satrughna, also the Bharata of great fame?"
ShlokaShloka 10
उपालम्बंनशक्ष्यामिसोढुंबतसुमित्रया ।
इहैवदेहंत्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ।।6.49.11।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘दोनों माताओंसहित सुमित्रा का उपालम्भ मैं नहीं सह सकूँगा; अतः यहीं इस देह को त्याग दूंगा। अब मुझमें जीवित रहने का उत्साह नहीं है
Show English TranslationEnglish Translation
"If Sumithra asks me, I can't endure. I cannot bear it. I shall give up my body, my life here itself."
ShlokaShloka 11
धिङ्मांदुष्कृतकर्माणमनार्यंमत्कृतेह्यसौ ।
लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ।।6.49.12।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘दोनों माताओंसहित सुमित्रा का उपालम्भ मैं नहीं सह सकूँगा; अतः यहीं इस देह को त्याग दूंगा। अब मुझमें जीवित रहने का उत्साह नहीं है
Show English TranslationEnglish Translation
"What a pity! Me of sinful deeds and not a noble one, because of whose action Lakshmana's life having departed and lying on the bed of arrows."
ShlokaShloka 12
त्वंनित्यंसुविषण्णंमामाश्वासयसिलक्ष्मण ।
गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ।।6.49.13।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘लक्ष्मण! जब मैं अत्यन्त विषाद में डूब जाता था, उस समय तुम्हीं सदा मुझे आश्वासन देते थे; परंतु आज तुम्हारे प्राण नहीं रहे, इसलिये आज तुम मुझ दुःखिया से बात करने में भी असमर्थ हो
Show English TranslationEnglish Translation
"You were always comforting me when I was sad. Now however much I am grieved, ceased of life you cannot comfort me."
ShlokaShloka 13
येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।
तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ।।6.49.14।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘लक्ष्मण! जब मैं अत्यन्त विषाद में डूब जाता था, उस समय तुम्हीं सदा मुझे आश्वासन देते थे; परंतु आज तुम्हारे प्राण नहीं रहे, इसलिये आज तुम मुझ दुःखिया से बात करने में भी असमर्थ हो
Show English TranslationEnglish Translation
"You, who have struck down many Rakshasas in war, are lying unconscious on the same ground struck by arrows."
ShlokaShloka 14
शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।
शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ।।6.49.15।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘भैया! जिस रणभूमि में आज तुमने बहुत-से राक्षसों को मार गिराया था, उसी में शूरवीर होकर भी तुम बाणों द्वारा मारे जाकर सो रहे हो
Show English TranslationEnglish Translation
"Lying on the bed of arrows in the network of arrows, blood flowing out from the body he remains shining like the setting sun."
ShlokaShloka 15
बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।
रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ।।6.49.16।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘इस बाण-शय्या पर तुम खून से लथपथ होकर पड़े हो और बाणों से व्याप्त होकर अस्ताचल को जाते हुए सूर्य के समान प्रकाशित हो रहे हो
Show English TranslationEnglish Translation
"Struck in the vital parts by the arrows, it is not possible for you to speak, but your anguish is indicated in your looks."
ShlokaShloka 16
यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।
अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ।।6.49.17।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘बाणों से तुम्हारा मर्मस्थल विदीर्ण हो गया, इसलिये तुम यहाँ बात भी नहीं कर सकते। यद्यपि तुम बोल नहीं रहे हो, तथापि तुम्हारे नेत्रों की लाली से तुम्हारी मार्मिक पीड़ा सूचित हो रही है
Show English TranslationEnglish Translation
"This Lakshmana glowing in brightness, travelled with me following me in the forest. In the same way I shall follow him to the abode of death."
ShlokaShloka 17
इष्टबन्धुजनोनित्यंमांचनित्यमनुव्रतः ।
इमामद्यगतोऽवस्थांममानार्यस्यदुर्नयैः ।।6.49.18।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘जिस तरह वन की यात्रा करते समय महातेजस्वी लक्ष्मण मेरे पीछे-पीछे चले आये थे, उसी प्रकार मैं भी यमलोक में इनका अनुसरण करूँगा
Show English TranslationEnglish Translation
"He who was liked by relatives, was following ignoble me ever devoutly has reached this state."
ShlokaShloka 18
सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।
परुषंविप्रियंवापिश्रावितंनकदाचन ।।6.49.19।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘मुझे ऐसा कोई प्रसंग याद नहीं आता, जब कि वीर लक्ष्मण ने अत्यन्त कुपित होने पर भी मुझे कभी कोई कठोर या अप्रिय बात सुनायी हो
Show English TranslationEnglish Translation
"Indeed, heroic Lakshmana never uttered an unpalatable word. I do not remember him speaking harsh words even when he was deeply provoked."
ShlokaShloka 19
विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।
इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्��्मणः ।।6.49.20।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘मुझे ऐसा कोई प्रसंग याद नहीं आता, जब कि वीर लक्ष्मण ने अत्यन्त कुपित होने पर भी मुझे कभी कोई कठोर या अप्रिय बात सुनायी हो
Show English TranslationEnglish Translation
"He who, in one go released five hundred arrows (with two hand s) is therefore superior to Kartaveerya (with thousand hands) releasing the same arrows."
ShlokaShloka 20
अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।
सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ।।6.49.21।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘मैं विभीषणको राक्षसों का राजा न बना सका; अतः मेरा वह झूठा प्रलाप मुझे सदा जलाता रहेगा, इसमें संशय नहीं है
Show English TranslationEnglish Translation
"He, who could destroy Indra's arrows also deserves to be on Indra's bed, is lying on the ground, killed."
ShlokaShloka 21
तच्चमिथ्याप्रलप्तंमांप्रधक्ष्यतिनसंशयः ।
यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ।।6.49.22।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘मैं विभीषणको राक्षसों का राजा न बना सका; अतः मेरा वह झूठा प्रलाप मुझे सदा जलाता रहेगा, इसमें संशय नहीं है
Show English TranslationEnglish Translation
"I have not made Vibheeshana as the king of Rakshasas. Because of that untruth utterance they want to consume me, no doubt."
ShlokaShloka 22
अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।
मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ।।6.49.23।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘मैं विभीषणको राक्षसों का राजा न बना सका; अतः मेरा वह झूठा प्रलाप मुझे सदा जलाता रहेगा, इसमें संशय नहीं है
Show English TranslationEnglish Translation
"Sugriva! You return back from here now. Strong Ravana will chase you because of my not being here."
ShlokaShloka 23
अङ्गदंतुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।
सागरंतरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ।।6.49.24।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘वानरराज सुग्रीव! तुम इसी मुहूर्त में यहाँ से लौट जाओ; क्योंकि मेरे बिना तुम्हें असहाय समझकर रावण तुम्हारा तिरस्कार करेगा
Show English TranslationEnglish Translation
"Sugriva! Return back from here along with the army keeping Angada in front, even Neela and Nala. Cross the ocean."
ShlokaShloka 24
कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।
ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ।।6.49.25।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘मैं लंगूरोंके स्वामी गवाक्ष तथा ऋक्षराज जाम्बवान् से भी बहुत संतुष्ट हूँ। तुम सब लोगोंने युद्धमें वह महान् पुरुषार्थ कर दिखाया है, जो दूसरोंके लिये अत्यन्त दुष्कर था
Show English TranslationEnglish Translation
"O King of Bears! King of Golangulas! Difficult action has been done by you and others in war. I am pleased with Hanumantha's action."
ShlokaShloka 25
अङ्गदेनकृतंकर्ममैन्देनद्विविदेनच ।
युद्धंकेसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ।।6.49.26।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘मैं लंगूरोंके स्वामी गवाक्ष तथा ऋक्षराज जाम्बवान् से भी बहुत संतुष्ट हूँ। तुम सब लोगोंने युद्धमें वह महान् पुरुषार्थ कर दिखाया है, जो दूसरोंके लिये अत्यन्त दुष्कर था
Show English TranslationEnglish Translation
"Formidable war was done by Angada, Mainda, Dwivida, and by all the Vanaras, Kesari and Sampathi."
ShlokaShloka 26
गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।
अन्यैश्चहरिभिर्युद्धंमदर्थेत्यक्तजीवितैः ।।6.49.27।।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
‘अङ्गद, मैन्द और द्विविद ने भी महान् पराक्रम प्रकट किया है। केसरी और सम्पाति ने भी समराङ्गण में घोर युद्ध किया है
Show English TranslationEnglish Translation
"Gava, Gavaksha, Sarabha and others even Vanaras have done war sacrificing their lives for me."
ShlokaShloka 27
नचातिक्रमितुंशक्यंदैवंसुग्रीव मानुषैः ।
यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ।।6.49.28।।
कृतंसुग्रीव तत्सर्वंभवताधर्मभीरुणा ।
Show English TranslationEnglish Translation
"Sugriva! It is not possible for human beings to overcome God (destiny). O scorcher of enemies! Sugriva, my best friend, you have all done righteously that which is not possible."
ShlokaShloka 28
मित्रकार्यंकृतमिदंभवद्भिर्वानरर्षभाः ।।6.49.29।।
अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टंगन्तुमर्हथ ।
Show English TranslationEnglish Translation
"O Bulls among Vanaras! All of you should go permitted by me. You have done friend's work. You may go where you wish to go. I permit said Rama."
ShlokaShloka 29
शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ।।6.49.30।।
वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।
Show English TranslationEnglish Translation
All the Vanaras started shedding tears from their tawny eyes on listening to the lamentation of Rama.
ShlokaShloka 30
ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ।।6.49.31।।
आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
भगवान् श्रीराम का यह विलाप भूरी आँखों वाले जिन-जिन वानरों ने सुना, वे सब अपने नेत्रों से आँसू बहाने लगे
Show English TranslationEnglish Translation
Thereafter, Vibheeshana, settling all the army, hastened to reach Raghava with a mace.
ShlokaShloka 31
तंदृष्टवात्वरितंयान्तंनीलाञ्जनचयोपमम् ।।6.49.32।।
वानरादुद्रुवुस्सर्वेमन्यमानास्तुरावणिम् ।
हिन्दी अर्थ देखेंहिन्दी अर्थ
भगवान् श्रीराम का यह विलाप भूरी आँखों वाले जिन-जिन वानरों ने सुना, वे सब अपने नेत्रों से आँसू बहाने लगे
Show English TranslationEnglish Translation
Seeing Vibheeshana resembling a dark mountain, thinking him to be Indrajith, all the Vanaras ran from there. ।। इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेएकोनपञ्चाशस्सर्गः ।। This is the end of the forty ninth sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.